Η Ραχήλ του Παλαμά Η εκτέλεση των Έξι


Γράφει ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΚΑΡΟΝΑΣ


TΟ δεύτερο εξάμηνο του 2002 συμπληρώνονται 80 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή και την εκτέλεση των Έξι. Είναι δύο τραγικές επέτειοι.
Στο τεύχος 384 (Ιούνιος 2000) της "Ιστορίας" σκιαγραφώντας την προσωπικότητα του στρατηγού Πλαστήρα, αναφερθήκαμε στη μικρασιατική τραγωδία και στην επανάσταση που ξεκίνησε από τη Χίο και τη Μυτιλήνη.
Ήρθε η ώρα να σταθούμε στη δεύτερη τραγωδία, την εκτέλεση των Έξι, και να προσπαθήσουμε να δώσουμε απαντήσεις σε κάποια ερωτηματικά που εξακολουθούν να αιωρούνται -ύστερα από οκτώ δεκαετίες- στο ιστορικό υποσυνείδητο του έθνους.
Ήταν κάθαρση ή κατάρα η εκτέλεση; Με άλλα λόγια, επέφερε τη λύτρωση ή επέτεινε τα δεινά; Ήταν δίκαιη και επωφελής για την πατρίδα; Πριν απαντήσουμε σ' αυτά τα ερωτήματα και σε άλλα δευτερογενή, θα υπενθυμίσουμε συνοπτικά τα γεγονότα.
Η δίκη των Οκτώ (όχι των Έξι) άρχισε στις 31 Οκτωβρίου 1922. Τόπος διεξαγωγής, η λεγόμενη σήμερα Παλαιά Βουλή επί της οδού Σταδίου. Πρόεδρος του Εκτάκτου Επαναστατικού Στρατοδικείου, ο υποστράτηγος Αλ. Οθωναίος, Επαναστατικός Επίτροπος, ο Νεόκοσμος Γρηγοριάδης, Πρόεδρος της Ανακριτικής Επιτροπής, ο Θεόδωρος Πάγκαλος.
Κατηγορούμενοι: Δ. Γούναρης, Π. Πρωτοπαπαδάκης, Ν. Στράτος, Ν. Θεοτόκης, Γ. Μπαλτατζής, Γ. Χατζανέστης, Ξ. Στρατηγός και Μ. Γούδας, Κατηγορία: Εσχάτη προδοσία.
Με απόφασή του από 15 Νοεμβρίου 1922, το Στρατοδικείο κήρυξε παμψηφεί ενόχους όλους τους κατηγορούμενους, καταδίκασε σε θάνατο τους έξι πρώτους και επέβαλε την ποινή των ισοβίων δεσμών στους δύο τελευταίους.
Την ίδια μέρα εκδόθηκε το ακόλουθο ανακοινωθέν: "Την 11ην και 30' π.μ. της σήμερον, εις τον παρά το Γουδί χώρον εξετελέσθη, εν πλήρει στρατιωτική τάξει, η θανατική εκτέλεσις των εξ καταδικασθέντων υπό του Εκτάκτου Επαναστατικού Στρατοδικείου υπευθύνων της μικρασιατικής καταστροφής, ήτοι των απαρτισάντων το Συμβούλιον των Πέντε, πολιτικών Π. Πρωτοπαπαδάκη, Δ. Γούναρη, Ν. Στράτου, Γ. Μπαλτατζή και Ν. Θεοτόκη, ως και του αρχιστρατήγου της ήττης Γ. Χατζανέστη. Της εκτελέσεως προηγήθη η στρατιωτική καθαίρεσις και η θεία μετάληψις εν ταις φυλακαίς Αβέρωφ. Οι νεκροί, μεταφερθέντες πάραυτα εις το Α' Νεκροταφείον, παρεδόθησαν εις τους οικείους των προς ταφήν. Προ της εκτελέσεως οι κατάδικοι, ερωτηθέντες περί της υστάτης θελήσεώς των, ουδέν είπον".
(Λεπτομερή περιγραφή της εκτέλεσης και βιογραφικά στοιχεία των εκτελεσθέντων θα βρει ο αναγνώστης στα τεύχη 294 και 295 της "Ιστορίας").

 

Δεκαπέντε κατηγορίες

Το κυρίως κατηγορητήριο είχε 15 σκέλη, δηλαδή αναλύεται σε δεκαπέντε επιμέρους κατηγορίες:

  1. Ενηργήθη το δημοψήφισμα και επανήλθεν ο Βασιλεύς, ενώ ήτο το τοιούτον πράξις εχθρική προς τας Δυνάμεις της Συνεννοήσεως.
  2. Ημελήθη η προσάρτησις της Βορείου Ηπείρου.
  3. Παρεγνωρίσθη η σχετική διακοίνωσις των Δυνάμεων και υπέστη η Ελλάς τον οικονομικόν αποκλεισμόν.
  4. Ετοποθετήθησαν απειροπόλεμοι αρχηγοί μονάδων.
  5. Παρά τας δυσμενείς περί Βασιλέως Κωνσταντίνου δηλώσεις των πρωθυπουργών Αγγλίας και Γαλλίας, δεν υπεδείχθη εις αυτόν να παραιτηθή.
  6. Διετάχθη προώρως η ατυχής επιχείρησις του Μαρτίου 1921.
  7. Διετάχθη η από Εσκή Σεχήρ προς Άγκυραν εκστρατεία, παρά την γνώμην του Αρχηγού της Στρατιάς.
  8. Ανετέθη η αρχιστρατηγία εις τον ανεύθυνον Βασιλέα.
  9. Εψηφίσθησαν υπό της Εθνοσυνελεύσεως νόμοι διασπαθίσεως του δημοσίου χρήματος, καίτοι ο στρατός υφίστατο στερήσεις.
  10. Δεν εγένοντο δεκταί αι προτάσεις του Ιουνίου 1921, δι' ων εσώζετο η Θράκη και επετυγχάνετο η αυτονόμησις της Μικρασίας.
  11. Διωρίσθη αρχιστράτηγος ο Χατζανέστης.
  12. Απεσπάσθησαν εκ Μικρασίας δυνάμεις χάριν της εκφοβιστικής κινήσεως προς την Κωνσταντινούπολιν.
  13. Υπεγράφη σύμβασις παραιτήσεως από των συμμαχικών πιστώσεων προς την Ελλάδα.
  14. Εγένετο ανεκτή παρακυβέρνησις υπό τον Πρίγκιπα Νικόλαον και τους Στρέιτ, Δούσμανην, Κωνσταντινόπουλον.
  15. Ημποδίσθησαν να ηγηθούν της διπλωματικής αντιπροσωπείας οι Δ. Ράλλης και Ελ. Βενιζέλος.

 

Ελ. Βενιζέλος: ΟΧΙ

Επρόδωσαν, λοιπόν, συνειδητά την πατρίδα οι καταδικασθέντες; Ο Ελευθέριος Βενιζέλος πήρε σαφή θέση και είπε ΟΧΙ. Σε γράμμα του προς τον αρχηγό των Λαϊκών Παναγή Τσαλδάρη, με ημερομηνία 3 Φεβρουαρίου 1929, μεταξύ άλλων δηλώνει:
"Δύναμαι να βεβαιώσω υμάς, με τον πλέον κατηγορηματικόν τρόπον, ότι ουδείς των πολιτικών αρχηγών της δημοκρατικής παρατάξεως θεωρεί, ότι οι ηγέται της πολιτικής ήτις ηκολουθήθη μετά το 1920 ιέπραξαν προδοσίας κατά της πατρίδος, ή ότι εν γνώσει ωδήγησαν τον τόπον εις την Μικρασιατικήν καταστροφήν. Δύναμαι, μάλιστα, να σας βεβαιώσω, ότι πιστεύω ακραδάντως, ότι θα ήσαν ευτυχείς αν η πολιτική των ωδήγει την Ελλάδα εις εθνικόν θρίαμβον.
"Πιστεύομεν μόνον, ότι η ακολουθηθείσα μετά το 1920 πολιτική (εις την οποίαν παρέσυρεν αυτούς η πέραν του προσήκοντος μέτρου προσήλωσίς των εις την δυναστείαν) υπήρξεν ολεθρία διά τα συμφέροντα της χώρας. Αλλά -οσονδήποτε βαρεία και αν ήτο η ευθύνη αυτών- ουδείς ηδύνατο, υπό ομαλάς περιστάσεις, να σκεφθή, ότι το σφάλμα αυτών ηδύνατο να τιμωρηθή διά της τρομεράς ποινής του θανάτου.
"Η διαφορά όμως ημών από το Λαϊκόν Κόμμα είναι ότι, ενώ τούτο θεωρεί την δίκην και τας ακολουθησάσας αυτήν, ατυχώς, εκτελέσεις ως έγκλημα ατιμάζον τους αρχηγούς της Επαναστάσεως... η κρίσις ημών είναι διάφορος. Ελπίζω, κύριε Πρόεδρε, η ειλικρινής αυτή εξήγησις να συντελέση, όπως οριστικώς γεφυρωθή το χάσμα, το οποίον εχώρισε τόσον βαθέως την Χώραν...". ("Αι αγορεύσεις του Ελληνικού Κοινοβουλίου" έκδοση "Εθνικού Κήρυκος", τ. Στ', Αθήναι 1958).
Υπογραμμίζουμε τρεις λέξεις της επιστολής Βενιζέλου: Υπό ομαλάς περιστάσεις. Που σημαίνει πως υπό ανώμαλες περιστάσεις, όπως ήταν εκείνες του 1922, δικαιολογείται η εκτέλεση.
Και πράγματι, υπήρξε απολύτως εμπιστευτικό τηλεγράφημα του Βενιζέλου προς τον υπουργό Εξωτερικών Ν. Πολίτη, που περιελάμβανε, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα:
"Ίσως όμως ηδύνατο να αποφευχθή κρίσις, βιαζομένης Επαναστάσεως να δεχθή, όπως εκτελέσεις περιορισθούν, εν περιπτώσει καταδίκης, εις μόνον διατελέσαντας πρωθυπουργούς και αρχηγόν στρατού (σ.σ. Δ. Γούναρη, Ν. Στράτο, Π. Πρωτοπαπαδάκη και Χατζανέστη) καθ' όσον, ως προς λοιπούς, εκτέλεσις θα αποτελέση αδικαιολόγητον σκληρότητα μη εξυπηρετούσαν γενικόν συμφέρον, όπως επαρκώς θα εξυπηρετείτο διά παραδειγματικής τιμωρίας πρωταιτίων". (Σπ. Μαρκεζίνη "Πολιτική ιστορία της συγχρόνου Ελλάδος", τ. 2, σελ. 167, εκδόσεις Πάπυρος).

Μεταξάς: Άγουν προς καταστροφήν
Αλλά και ο αδιάλλακτος Θεόδωρος Πάγκαλος, ύστερα από αρκετά χρόνια, θα ομολογήσει:
"Δεν διέπραξαν οι τυφεκισθέντες συνειδητήν προδοσίαν, όπως εκατηγορήθησαν, αλλά υπήρξαν μοιραία θύματα εις τον βωμόν της πατρίδος κατά τας κρισίμους στιγμάς" (Γρ. Δαφνή "Η Ελλάς μεταξύ των δύο πολέμων", τ.Α').
Από την αντίπερα όχθη, ο Παν. Κανελλόπουλος -ανιψιός του Γούναρη- σημειώνει χαρακτηριστιστικά:
"Τα ονόματα αυτά είναι τώρα χαραγμένα -εις τον τόπον όπου εξετελέσθησαν- επάνω εις πλάκας, που τας συντροφεύουν ευθυτενή - όπως υπήρξαν τα ηθικά αναστήματα εκείνων αλλά και τα κορμιά των κατά την στιγμήν της εκτελέσεως -έξι κυπαρίσσια". (Π. Κανελλόπουλου: "Τα χρόνια του μεγάλου πολέμου", σελ. 117).
(Στο σημείο αυτό θ' ανοίξουμε μια παρένθεση: Ο υπογράφων το κείμενο τούτο, προκειμένου να φωτογραφίσει τις πλάκες, χρειάστηκε να χρησιμοποιήσει ειδικό συνεργείο καθαριότητος, που τις απεκάλυψε από τα ξερά χόρτα και τα άλλα ζιζάνια. Όσοι ισχυρίζονται ότι τιμούν τη μνήμη των Έξι, προφανώς έχουν ξεχάσει πού βρίσκονται οι πλάκες!).
Ο Ιωάννης Μεταξάς, ενάντιος προς τη μικρασιατική πολιτική τους, αποφαίνεται επιγραμματικά:
"Τουλάχιστον εφάνησαν ανδρείοι" ("Ημερολόγιο" τ. Γ1, σελ. 209, εκδόσεις Γκοβόστη).
Αναζητώντας την ερμηνεία της λέξης "τουλάχιστον", ο αναγνώστης του "Ημερολογίου" καταλήγει στο συμπέρασμα: Τα έκαναν θάλασσα, αλλά μπρος στο εκτελεστικό απόσπασμα δεν δείλιασαν.
Το συμπέρασμα αυτό δεν απέχει από την αλήθεια. Και ιδού η απόδειξη. Γράφει ο Μεταξάς στον ίδιο τόμο του "Ημερολογίου", σελ. 71:
"25 Μαρτίου 1921, Πέμπτη. Βράδυ εις του Πρωτοπαπαδάκη με Γούναρην και Εξαδάκτυλον. Προσπάθειαι να με πείσουν να εισέλθω εις Επιτελείον Παπούλα. Αγανάκτησίς μου. Πρότασις περί αρχιστρατηγίας. Την αποκρούω. Δεν δύναμαι να αναλάβω τας ευθύνας των πράξεων του Παπούλα. Ικεσίαι προς εμέ. Αδύνατον να υποχωρήσω".
Στο προσωπικό αρχείο του Ι. Μεταξά βρέθηκε, γραμμένο με το χέρι του, το μνημόνιο αυτής της συνομιλίας, που αναφέρεται στην παραπάνω εγγραφή. Έχει την ίδια ημερομηνία και φανερώνει ανάγλυφα την αμηχανία των κυβερνώντων.
Τέσσερις μέρες μετά ο Μεταξάς γράφει:
"29 Μαρτίου 1921. Δευτέρα. Συνέντευξις οικίαν Πρωτοπαπαδάκη, με Γούναρην, Πρωτοπαπαδάκην, Θεοτόκην, Εξαδάκτυλον. Να αναλάβω με Δούσμανην. Ετρελλάθησαν... Άγουν τον βασιλέα εις καταστροφήν".
Το ίδιο βράδυ αρχίζει να γράφει ο Μεταξάς άλλο μνημόνιο, συγκλονιστικό, από το οποίο παραθέτουμε μερικά χαρακτηριστικά αποσπάσματα:
"... Τότε απήντησα: Είναι ως να μου ζητήτε να εξαπατήσω τον κόσμον. Διότι εγώ γνωρίζω, ότι στρατιωτικώς δεν δυνάμεθα να επιτύχωμεν τον σκοπόν μας. Ο κ. Πρωτοπαπαδάκης μου λέγει: Μάλιστα, έστω να εξαπατήσωμεν τον κόσμον, εν ανάγκη και αυτό να γίνη. Απήντησα προς αυτόν: Μα εγώ δεν εννοώ επ' ουδενί λόγω να εξαπατήσω τους Έλληνας... Μη λησμονήτε, ότι εγώ από πολλών ετών εξεφράσθην εναντίον της πολεμικής πολιτικής εν Μ. Ασία. Τότε δι' αυτόν τον λόγον ήλθον εις ρήξιν με τον κ. Βενιζέλον. Και ήμην εν υπηρεσία. Ήδη είμαι απόστρατος. Και (ερωτώ) πρέπει να δεχθώ να επανέλθω εις υπηρεσίαν, ίνα δι' αυτού βεβαιώσω τον ελληνικόν λαόν, ότι έχω πεποίθησιν, ότι δύναται να γίνη εκείνο, διά το οποίον άλλοτε είχα την εναντίαν πεποίθησιν, ενώ πράγματι και τώρα πιστεύω, ότι δεν δύναται να αχθή εις πέρας;" ("Ημερολόγιο" τ. Γ1, σελ. 83).
..."Έστω ότι εκάμαμε σφάλματα (λέει ο Γούναρης). Έστω, ότι εμπλέξαμε. Σήμερον τι θα κάμωμεν; Πολιτικήν δεν δυνάμεθα να αλλάξωμεν, είμεθα υποχρεωμένοι να εξακολουθήσωμεν τον πόλεμον μέχρι τέλους, έστω και αν κινδυνεύσωμεν να καταστραφώμεν". ("Ημερολόγιο", τ. Γ1, σελ. 87).

 

Ο Πλαστήρας μετανόησε

Ευλόγως ο αναγνώστης αυτών των δύο μνημονίων αναρωτιέται. Μα είχαν, άραγε, μυαλό αυτοί που κυβέρνησαν την Ελλάδα μετά τις εκλογές του '20, δηλαδή μετά τον Βενιζέλο; Μήπως τελικά τους άξιζε τέτοιος θάνατος;
Ο Σεφέρης γράφει επ' αυτού: "...Νόμισα πως ήταν σωστός ο τουφεκισμός των Έξι την εποχή της Μικρασιατικής Καταστροφής, που είτε από βλακεία είτε από κακοήθεια κυβέρνησαν όπως κυβέρνησαν το έθνος στον καταποντισμό του". ("Χειρόγραφο Σεπ. 41", σελ. 19, εκδόσεις Ίκαρος).
Φαίνεται, ωστόσο, ότι αποτελούσαν μειοψηφία οι αδιάλλακτοι, που ζητούσαν την εκτέλεση. Ο Μαρκεζίνης αυτό πιστεύει:
"Θα ήτο δυνατόν -γράφει- να υποστηρίξη τις μετά πεποιθήσεως ότι, και αν ακόμη ικανός αριθμός εξηκολούθει τασσόμενος υπέρ της δίκης και της καταδίκης, ασήμαντος μειοψηφία ήτο υπέρ της εκτελέσεως". (Σπ. Μαρκεζίνη, "Πολιτική ιστορία της συγχρόνου Ελλάδος", τ. 2. σελ. 45, Πάπυρος).
Πολλά σχόλια ή απόψεις έχουν δημοσιευθεί, κατά καιρούς, για τη στάση του Πλαστήρα, του "Αρχηγού", όπως τον έλεγαν οι φίλοι και θαυμαστές του. Τα πράγματα απέδειξαν, ότι ετήρησε τον λόγο του, πως θα σεβόταν την όποια απόφαση του Στρατοδικείου. Και οι διάφορες πιέσεις προς αυτόν από το εξωτερικό και το εσωτερικό έπεσαν στο κενό.
Εξακολουθεί, όμως, να υποστηρίζεται η θεωρία, ότι ο Πλαστήρας, τελικώς, είχε μετανοήσει για την εκτέλεση. Τελευταία, τη θέση αυτή πήρε με άρθρο του ο πρώην υφυπουργός Μ. Πρωτοπαπαδάκης. "Ακόμη και ο Πλαστήρας, που ήταν πρωθυπουργός στην εκτέλεση -γράφει ο κ. Πρωτοπαπαδάκης- δεν φαίνεται να ήταν ικανοποιημένος όταν, πιεζόμενος από τους φανατικούς οπαδούς του κόμματός του, προχώρησε στην απόφαση να κινηθεί η διαδικασία για την εκτέλεση των Έξι. Ένας προσωπικός του φίλος μου είπε πως μια φορά που τον επισκέφθηκε στο σπίτι του, που ήταν γεμάτο εικόνες, άκουσε από το στόμα του Πλαστήρα τα εξής:
- Βλέπεις, φίλε μου, αυτές τις εικόνες; Πίστεψέ με, κάθε μέρα κάνω μετάνοιες μπροστά σ' αυτές και παρακαλώ τον Θεό να με συγχωρέσει για την εκτέλεση των Έξι" ("Ιστορικά" Ελευθεροτυπίας, αρ. 6/25-11-1999, σελ. 44).
Επισημαίνουμε δύο ιστορικές ανακρίβειες που περιέχονται στο άρθρο. Πρώτον, ο Πλαστήρας δεν ήταν πρωθυπουργός κατά την περίοδο αυτή. Ήταν ο αρχηγός της Επανάστασης. Πρωθυπουργός κατά την ημέρα της εκτέλεσης ήταν ο Στυλιανός Γονατάς. Δεύτερον, ούτε κόμμα είχε ο Πλαστήρας. Είχε απλώς φανατικούς φίλους και υποστηρικτές στην προσπάθειά του να διασώσει από τα ερείπια ό,τι ήταν δυνατόν να σωθεί. Δικαιολογούνται ίσως αυτές οι ανακρίβειες, που οφείλονται προφανώς στη συγκίνηση του κ. Πρωτοπαπαδάκη, απογόνου ενός εκ των θυμάτων.
Απάντηση στο ερώτημα αν είχε μετανοήσει ο Πλαστήρας θα βρει ο αναγνώστης στο τεύχος 384 της "Ιστορίας", που προαναφέραμε. Εκεί γράφαμε τα ακόλουθα:
"...Μας κάλεσε στο σπίτι του ο Πότης Τσιμπιδάρος. Όταν ήλθε ο λόγος στον Πλαστήρα, έκανε την ακόλουθη αποκάλυψη:
Κάποτε εδώ στο σπίτι ρώτησα τον στρατηγό (καθόταν σ' αυτή, ακριβώς, την πολυθρόνα που κάθεσθε κι εσείς τώρα).
- Δε μου λες, Νικολάκη, μετάνιωσες ποτέ για την εκτέλεση των Έξι;
- Πότ' μου, απαντάει με την καρδιτσιώτικη προφορά του, και τώρα δα να τους είχ' εδώ μπροστά μ' θα τους ξαναντουφέκαγ'...".

 

Τους σκόρπισε ο θάνατος

Μπορεί να διέπραξε λάθη και ο Πλαστήρας στην περιπετειώδη ζωή του, αλλά δεν αμφισβητείται η εντιμότητα και ο πατριωτισμός του.
"Φωνάζετε Ζήτω ο πόλεμος -έλεγε στους στρατιώτες του- και όμως μέσα σας κανένας δεν θέλει να πολεμήσει. Μα μήπως εγώ το θέλω; Στρατιώτες είσθε εσείς, στρατιώτης κι εγώ. Πως φορώ επωμίδες; Αυτές είναι για να γνωρίζετε πως είμαι ο συνταγματάρχης σας. Το ίδιο είμαστε μπροστά στο κανόνι. Πολεμάτε, λέτε, τρία χρόνια και κουραστήκατε. Εγώ δέκα χρόνια πολεμώ. Από τους εύζωνές μου τι μ' έμειναν; Τριάντα πέντε. Τους άλλους τους σκόρπισε ο θάνατος. Από φίλους μου αξιωματικούς πόσοι έμειναν; Κανένας. Όλους τους πήρε το βόλι. Γιατί, λοιπόν, να θέλω πόλεμο; Και όμως, θα πολεμήσω σαν έρθει η ώρα κα θα πολεμήσετε και σεις, γιατί το θέλει η Πατρίδα". (Χρήστου Γιανναρά: "Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα", σελ. 104, εκδόσεις Πατάκη).
Λέγουν οι αντίπαλοι του Πλαστήρα:
- Ήτανε δίκη πολιτικής σκοπιμότητας.
Μα τούτο δεν αμφισβητείται πλέον, κάποιοι όμως έπρεπε να πληρώσουν για τα εγκληματικά λάθη τους, έστω με ισόβια.
Από μια πρώτη ματιά στα Πρακτικά της Δίκης γίνεται φανερή η σκοπιμότητα. Παραθέτουμε μια περικοπή των Πρακτικών από τη δεύτερη μέρα της Δίκης (1 Νοεμβρίου 1922).
"Προσέρχεται ο κ. Α. Παπούλας, μάρτυς κατηγορίας (αρχιστράτηγος πριν από τον Χατζανέστη).
Πρόεδρος. Θα σας παρακαλέσω να μοι δώσητε μιαν σύντομον εικόνα του στρατού, όταν ανελάβατε την διοίκησιν Στρατιάς Μ. Ασίας, από απόψεως οργανώσεως, ισχύος, στελεχών, διατροφής, ιματισμού και ηθικού.
Α. Παπούλας. Το ηθικόν των στρατιωτών, λόγω της πολιτικής καταστάσεως, ήτο οπωσδήποτε μειωμένον.
Πρόεδρος. Μετά την 1ην Νοεμβρίου (1920);
Α. Παπούλας. Μάλιστα, λόγω των πολιτικών προστριβών" ("Η δίκη των Εξ -Εστενογραφημένα Πρακτικά". Αθήναι 1931. Εκδόσεις Πρωΐας).
Το Πάσχα του 1970, μια ομάδα δημοσιογράφων πραγματοποίησε με κρουαζιερόπλοιο ένα ταξίδι -προσκύνημα στις αλησμόνητες πατρίδες. Ο Παύλος Παλαιολόγος ανέπτυσσε στους συναδέλφους τη θεωρία της ομογενοποίησης.
- Ουδέν κακόν αμιγές καλού. Ο αναμφισβήτητος δυναμισμός των προσφύγων μπόλιασε τον ελλαδικό κορμό με νέο σφρίγος. Και η ανταλλαγή των πληθυσμών συνετέλεσε στην ομογενοποίηση της χώρας.
Στη συνέχεια μιλούσε με βαθύ πόνο για τις δύο τραγωδίες, τη Μικρασιατική και την Εκτέλεση των Έξι.
Στη Σμύρνη, ο υπογράφων το κείμενο τούτο -που κατάγεται από τη Σμύρνη- βρήκε το πατρικό του σπίτι. Το κατοικούσε μια οικογένεια Τουρκοκρητικών από το Ρέθυμνο. Βγήκε μια γερόντισσα που μιλούσε αρκετά καλά τα ελληνικά.
-Έλληνας;
- Έλληνας.
- Από το Ρέθεμνος;
- Από την Αθήνα.
- Εγώ από το Ρέθεμνος. Μπαμπά, μαμά κοιμητήρι Ρέθεμνος, Κατάλαβες; Θέλω να πεθάνω στο Ρέθεμνος, πάρε με μαζί...
Θυμηθήκαμε τότε εκείνο το συγκλονιστικό "Χρονικό μιας Πολιτείας", όπου ο Πρεβελάκης περιγράφει τον ξεριζωμό των Τούρκων από την Κρήτη.
"...Συμφώνησαν ο Βενιζέλος κι ο Κεμάλης να κάμουν αλλαγή το τούρκικο ψυχομέτρι της Κρήτης με την προσφυγιά πούχε πλακώσει από τη Μικρασία, να συχάσουν μια για πάντα οι δύο φυλές".
Η γερόντισσα ξέσπασε σε λυγμούς. Το ίδιο και ο επισκέπτης του πατρικού σπιτιού. Η θεωρία της ομογενοποίησης πήγε περίπατο!
- Καχρ ολσούν σεμπέτ ολανλάρ!
- Ανάθεμα στους αίτιους, που λέει και η Διδώ