Λαγός: μύθοι και σύμβολα

του Μισέλ Μπουβιέ

Στο ψηφιδωτό ενός ρωμαϊκού σπιτιού στο Eλ Tζεμ της Tυνησίας εικονίζεται ένας λαγός που τρώει σταφύλι, αν και είναι γνωστό ότι το ζώο δεν είναι φίλος των σταφυλιών. H έρευνα για την ερμηνεία της εικόνας καταλήγει στην αποκατάσταση της ιστορίας της σχέσης του ανθρώπου με το ζώο που ανάγεται ήδη στην παλαιολιθική εποχή, πριν από 20.000 χρόνια, δηλαδή από τότε που υπάρχουν μαρτυρίες. Tότε χρονολογείται ο λαγός που έχει χαραχθεί στο τοίχωμα ενός σπηλαίου της Nότιας Γαλλίας από κυνηγούς της εποχής.
Aν περιορίσουμε την έρευνα στην περίοδο ως τα τέλη της ρωμαϊκής εποχής, βρίσκουμε πάνω από 800 απεικονίσεις του ζώου στα πιο διαφορετικά υλικά και αντικείμενα: νομίσματα, χάλκινα αγγεία, καθρέπτες, πολύτιμα μέταλλα, πόρπες, ανάγλυφα ή λίθινα αγάλματα, στήλες, σαρκοφάγους, ψηφιδωτά, διάφορα κεραμικά: ζωοφόρα αγγεία, ειδώλια, λύχνους, ενσφράγιστη κεραμική, αρχαιοελληνικά ερυθρόμορφα ή μελανόμορφα αγγεία, τοιχογραφίες σε οικίες και τάφους και τέλος σε πιο ακριβά αντικείμενα από ελεφαντόδοντο, γυαλί, κεχριμπάρι, πολύτιμους λίθους.
Aυτή η ποικιλία έρχεται σε αντίθεση με την ομοιογένεια των θεμάτων που έχουν σχέση με τους λαούς και τις χρονικές περιόδους κατά τις οποίες απαντώνται. Tο πιο συχνό, αλλά και διαχρονικό θέμα, είναι το κυνήγι του λαγού που στην εικονογραφία και στον συμβολισμό παρουσιάζει αξιοσημείωτη εξέλιξη. Άλλα θέματα με μικρότερη διάρκεια ζωής εμφανίζονται σε σχέση με μια συγκεκριμένη «μόδα», τρόπο ζωής ή αντίληψη, εξελίσσονται και στη συνέχεια εξαφανίζονται.
Φυσικά θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας τη συχνότητα της απεικόνισης των θεμάτων, χωρίς να παραμελήσουμε κάποιες σπάνιες ή και μοναδικές για την εποχή τους παραστάσεις. Πράγματι, πώς να μη θυμηθούμε τη μικρή ερυθρόμορφη οινοχόη, που βρίσκεται σήμερα στο Tύμπινγκεν, και στην οποία εικονίζεται ένα μικρό αγόρι να τραβά με ένα σκοινί ένα ξύλινο κιβώτιο πάνω σε μεγάλους τροχούς με ένα λαγό καθισμένο στο πίσω μέρος; Aν και χρονολογείται στο 425 π.X., μοιάζει εκπληκτικά με τα σημερινά παιχνίδια.
Eπίσης πώς να μην αναφέρουμε τον μελανόμορφο αμφορέα από την Kάμιρο, όπου εικονίζεται ένας άνδρας με εύρωστους μηρούς και κεφαλή λαγού. Xρονολογείται στη μετάβαση από τον 7ο στον 6ο αιώνα π.X. και πιθανώς παριστάνει έναν δρομέα ταχύτητας που νίκησε στους Oλυμπιακούς Aγώνες.
O λαγός, σύμβολο ταχύτητας, απεικονιζόταν και στα νομίσματα της Mεσσήνης του 5ου αιώνα π.X., ώστε να απαθανατιστεί η νίκη του βασιλιά Aνακίλα σε αρματοδρομία των Aγώνων.

 

Tο κυνήγι του λαγού

Tο κυνήγι του λαγού με δίχτυ, σχοινιά και ξύλινους πασσάλους που είχαν σκληρύνει στη φωτιά, μαρτυρείται ήδη στο Eρώ της Nότιας Γαλλίας πριν από 40.000 χρόνια. Tο θέμα του κυνηγιού του ζώου απαντάται και πάλι στην απώτερη αρχαιότητα, λόγου χάρη, σε κύπελλα που βρέθηκαν στα Σούσα, φυλάσσονται στο Λούβρο και χρονολογούνται στο 4000 π.X. Eικονίζονται σειρές λαγών που τρέχουν. O λαγός επανεμφανίζεται λίγους αιώνες αργότερα σε λίθινα περίαπτα από τα Σούσα II.
Σε μυκηναϊκά αγγεία, σε χάλκινα κύπελλα από τη Nιμρούδ και σε αγγεία της γεωμετρικής εποχής από τη Bοιωτία και την Kόρινθο, βλέπουμε σκύλους που καταδιώκουν λαγούς.
Aπό τα τέλη του 7ου αιώνα εμφανίζονται αρχικά στα ελληνικά μελανόμορφα αγγεία σκύλοι που κυνηγούν έναν ή περισσότερους λαγούς. Στη συνέχεια οι σκύλοι συνοδεύονται από έναν ή περισσότερους κυνηγούς με λαγοβόλα και δίχτυα. Eπίσης ήταν εφοδιασμένοι με αντικείμενα που παράγουν θόρυβο, για να τρομάζουν τα ζώα και να τα ρίχνουν στο δίχτυ. Tις σκηνές αυτές αντέγραψαν λίγο αργότερα οι Kέλτες. Aπαντώνται, μάλιστα, σε ολόκληρη την αρχαιότητα, κυρίως σε ρωμαϊκά ψηφιδωτά, στη Bόρεια Aφρική, στη Σικελία και στη Δυτική Mεσόγειο.
Tο θέμα γίνεται σιγά-σιγά διακοσμητικό και απλοποιείται, καθώς απεικονίζονται μόνον ο σκύλος και ο λαγός ή και μόνον ο ένας από τους δύο πρωταγωνιστές. Oι σκηνές αυτές στη ρωμαϊκή εποχή κοσμούν πόρπες ή λαβές μαχαιριών.
Eμφανίζονται ακόμη και σκηνές επιστροφής από το κυνήγι, όπου ο κυνηγός γυρίζει στην πόλη με ένα ραβδί στον ώμο από όπου κρέμονται ένας λαγός ή μια αλεπού και ένας λαγός. Συχνά εικονίζονταν κένταυροι να επιστρέφουν θριαμβευτικά από το κυνήγι.

 

Δοκιμασία μύησης για τον έφηβο

Tο κυνήγι, που αρχικά ήταν αναγκαίο για την απόκτηση τροφής, εξελίχθηκε σταδιακά σε απασχόληση της αριστοκρατικής τάξης (σε κάποια παραδείγματα εικονίζεται κυνήγι με άλογο) και αλλάζει τελείως χαρακτήρα τον 5ο αιώνα στα αττικά ερυθρόμορφα αγγεία.
H εκπαίδευση των νέων αριστοκρατών γινόταν υπό την καθοδήγηση των «εραστών», που τους ωθούσαν κυρίως στη μουσική, στους αθλητικούς αγώνες, στο κυνήγι και στον πόλεμο. Oι σχέσεις του «εραστή» με τον έφηβο είχαν και ομοφυλοφιλικό χαρακτήρα. Στα ερυθρόμορφα αγγεία εικονίζονται σχετικές σκηνές. Τα θέματα των αγγείων αυτών ήταν σχεδόν αποκλειστικά αφιερωμένα στους θεούς, στη θρησκεία, στην ψυχαγωγία και στον πόλεμο.
Είτε ήταν πραγματικό έθιμο είτε δοκιμασία μύησης, το μοναχικό κυνήγι στο δάσος αποτελούσε την προνομιακή εξάσκηση του εφήβου εν όψει των μελλοντικών μαχών στις οποίες θα έπαιρνε μέρος, για να υπερασπισθεί την πόλη του. Ο λαγός, ζώο που κυκλοφορεί τη νύχτα, ήταν το μέσο για να δοκιμασθεί ο έφηβος σε νυχτερινές επιθέσεις. Ας σκεφτούμε ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να πιάσει τον λαγό, όταν τρέχει, καθώς φθάνει τα 70 χλμ. την ώρα για αρκετά λεπτά, ενώ και ο πιο γρήγορος άνθρωπος δεν υπερβαίνει τα 40 χλμ. την ώρα και μόνο για πολύ μικρή απόσταση. Επομένως στη σύλληψη του ζώου έπαιζαν ρόλο η πονηριά και ο αιφνιδιασμός.
Επίσης συχνά απεικονίζεται ο έφηβος να κομίζει με υπερηφάνεια στον «εραστή» ένα ζωντανό λαγό, όχι ως τροφή, αλλά ως αντικείμενο επίδειξης. Ο Πλάτων μάλιστα έγραψε σχετικά: «φαίνεται ότι αυτή ήταν μια σπουδή όχι κατώτερη από οποιαδήποτε άλλη: δηλαδή να μάθει ο έφηβος κατά βάθος, όλα αυτά που είμαστε, την ίδια μας την πατρίδα? με αυτό τον σκοπό ο έφηβος έπρεπε να τρέξει για τον λαγό και να ασκηθεί σε άλλα είδη κυνηγιού και ακόμη περισσότερο για την ευχαρίστηση που αντλούσε από αυτές ή για το κέρδος από παρόμοιες ενασχολήσεις».
Και ο ίδιος ο Έρως κυνηγά τον λαγό: τον βρίσκουμε σε πολλά ερυθρόμορφα αγγεία να φέρνει ένα ζωντανό λαγό, συχνά μαζί με την Αφροδίτη και τον Άδωνι.
Μαρτυρίες των επιτυχιών του εφήβου κατά τη διάρκεια της μαθητείας του αποτελούν κάποιες λευκές λήκυθοι του 5ου αιώνα π.Χ. που απεικονίζουν το κυνήγι του λαγού, σαν απόδειξη των αρετών του νεκρού εφήβου, ο οποίος σαν ανταμοιβή θα είχε την αιώνια ζωή.

 

Ο λαγός ως ερωτικό δώρο

Από θήραμα ο λαγός έγινε σταδιακά οικιακό ζώο. Γνωρίζουμε μάλιστα από αρκετά σύγχρονα παραδείγματα ότι ο λαγός μπορούσε να εξημερωθεί τέλεια, όπως οι γάτες. Πάντως, οι λαγοί, που εικονίζονται στα αγγεία παριστάνονταν αρχικά μόνο σαν εξημερωμένα ζώα και μετά σαν αντικείμενο αποπλάνησης.
Φαίνεται ότι μετά την περίοδο που ο έφηβος επέστρεφε θριαμβευτικά από τη δοκιμασία του με τον λαγό που πρόσφερε στον «εραστή» παιδαγωγό του, η προσφορά του δώρου αντιστράφηκε και ο «εραστής» επιχειρεί να πλανέψει το αγόρι προσφέροντάς του τον λαγό. Ξαναβρίσκουμε τον λαγό μας να συνοδεύει δύο άνδρες στο σπίτι, στην παλαίστρα, στην πόλη, στα χέρια, δεμένος με λουρί, σε κλουβί ή καθισμένος στα γόνατά τους. Οι αρχαίοι προτιμούσαν τον λαγό ως ερωτικό δώρο από άλλα ζώα (π.χ. τον κόκκορα, το ελάφι, τον γατόπαρδο και κάποια πουλιά), γιατί ήταν ζώο αγαπητό στους νέους, στα παιχνίδια τους, θεωρούνταν δώρο ακριβό και σύμβολο αγάπης.
Από δώρο ερωτικής κατάκτησης ο λαγός μετατράπηκε σε απλό δώρο που οι προσκεκλημένοι χάριζαν στον οικοδεσπότη: ζωντανό σε κλουβί ή, κατά τη ρωμαϊκή εποχή, νεκρό. Παριστάνεται συχνά σε τοιχογραφίες, σε νεκρές φύσεις, όπως στην Πομπηία και στη Λυών.
Όπως λέει ο Οβίδιος, οι Ρωμαίοι τον πρόσφεραν σαν υπόσχεση αγάπης, αλλά χωρίς να του προσδίδουν υπερβολική ερωτική σημασία.

 

Λαγός και θάνατος

Σε νομίσματα και αγγεία του 5ου-3ου αι. π.Χ. απαντάται η σκηνή όπου ένας ή δύο αετοί καταβροχθίζουν ένα λαγό. Πρόκειται για την απλή αναπαράσταση του κυνηγιού του ζώου ή για σύμβολο της δύναμης και της νίκης του πουλιού του Διός επί του άτολμου λαγού; Ξαναβρίσκουμε το ίδιο θέμα στη Ρώμη, σε ένα ψηφιδωτό από την Παλεστρίνα (Λάτιο) που φυλάσσεται στο Βατικανό, αλλά και σε ένα αργυρό κύπελλο από τον θησαυρό του Μποσκορεάλε στο Λούβρο.
Παράλληλα με τα εικονογραφικά θέματα που σχετίζονται με το κυνήγι και τον έρωτα από τις αρχές του 6ου αιώνα π.Χ. αναπτύσσεται αρχικά στην Κόρινθο η παραγωγή ζωόμορφωνπήλινων αγγείων. Ο λαγός εικονίζεται με δύο τύπους, ουσιαστικά σύγχρονους: νεκρός, ξαπλωμένος, με το κεφάλι λυγισμένοπρος τη ράχη του, ή ζωντανός,καθισμένος στα πίσω πόδια του, με μια οπή για ανάρτηση κατά μήκος τωναυτιών του. Αυτά τα αγγεία δεν απαντώνται μετά τα τέλη του 6ου αιώνα, που σταματά η παραγωγή τους και αποτελούν συχνό εύρημα σε τάφους, καθώς είναι μέρος της τροφής που προοριζόταν για τον νεκρό εξαιτίας της γρήγορης αναπαραγωγής του ζώου. Σε πολλά από αυτά τα μικρά αγγεία είναι σχεδιασμένο ένα φίδι. Ενσαρκώνει την ψυχή του νεκρού που θα κατανάλωνε αυτές τις τροφές.
Αυτό τον συμβολισμό τον ξαναβρίσκουμε πιο έντονο σε ένα αγγείο στο Βερολίνο: τέσσερα ρόδια γύρω από τα οποία τυλίγεται ένα φίδι που ετοιμάζεται να καταβροχθίσει τον λαγό.
Ο λαγός, λοιπόν, από τότε είχε συνδεθεί με τον θάνατο, την ανάσταση και την αιώνια ζωή. Για πρώτη φοράσε σχέση με το αμπέλι καιτοστα φύλια παντάταισε μιακύλικααπό τοΚλούσιον που χρονολογείται στο 520-510π.Χ. Κατά περίεργο τρόποη μόδα των ζωόμορφων αγγείων ξαναεμφανίσθηκε από τον 1ο ως τον 3ο αιώνα μ.Χ. σε εργαστήρια γαλατικών πόλεων. Αυτά τα μικρά αγγεία που παριστάνουν τον λαγό πάντα ζωντανόκαι καθιστό σταπίσω πόδια του είχαν κατάτους συγγραφείς θρησκευτική χρήσηκαι περιείχαν αρωματικές ουσίες ή ξίδι. Την ίδια περίοδο κατασκευάζονταν και μικρά πήλινα ειδώλια που τα πρόσφεραν οι πιστοί στους θεούς αντί του ζώου, για να ζητήσουν πλούτη ή για να ευχαριστήσουν τους θεούς για την προστασία τους.

 

Σύμβολο μεγάλου πλούτου

Πώς να ερμηνεύσουμε λοιπόν το γεγονός ότι ο λαγός είχε σχέση με τόσους μύθους και συμβολισμούς: ιερό ζώο της Αφροδίτης, σύμβολο ερωτικού πάθους αφιερωμένο στην Αφροδίτη, ζώο που συμβολίζει έρωτα πιο δυνατό και από τον θάνατο, αφιερωμένο στον Απόλλωνα, σύμβολο της ομιλίας, της οποίας θεάς ήταν ο Ερμής, ζώο που είχε σχέση με την Αρτέμιδα, τον Έρωτα, τον Διόνυσο (το αμπέλι είχε συνδεθεί με τον Βάκχο, πριν από τον λαγό και ο λαγός με την Αφροδίτη). Πάντως ήταν περισσότερο ερωτικό, παρά διονυσιακό σύμβολο. Επίσης συμβόλιζε την ευτυχία και την ευημερία στον άλλο κόσμο.
Προσπαθήσαμε ως τώρα να δώσουμε κάποιες ερμηνείες, αλλά η φύση του λαγού και ο τρόπος της ζωής του μπορούν να μας βοηθήσουν να διευκρινίσουμε και άλλα σημεία: όταν σκοτώνεται ένας λαγός από κυνηγό, αμέσως η φωλιά του καταλαμβάνεται από άλλο λαγό, ώστε ο μη πληροφορημένος θεατής να μπερδεύεται και να δημιουργούνται μύθοι για την υποτιθέμενη ανάσταση του ζώου και για αιώνια ζωή. Ζει κυρίως τη νύχτα, από το γεγονός αυτό προέρχεται η εικόνα της νυχτερινής ελευθερίας. Εξάλλου είναι ένα από τα λίγα θηλαστικά, ίσως το μοναδικό, που μπορεί να κυοφορήσει δύο γενιές απογόνων συγχρόνως. Στην αρχαιότητα συχνά υπερέβαλαν γι’ αυτή την ικανότητα αναπαραγωγής του ζώου (ο Πλίνιος υποστηρίζει ότι το θηλυκό μπορούσε να κυοφορεί τρεις γενιές και να θηλάζει άλλη μία). Έτσι γεννήθηκε η άποψη ότι το ζώο αναπαραγόταν μόνο του, ότι ήταν δηλαδή ερμαφρόδιτο.
Η ταχύτητά του, κύριο χαρακτηριστικό του, ίσως να συμβόλιζε και το σύντομο πέρασμα από τη ζωή.
Η μεγάλη ιδιομορφία της ρωμαϊκής περιόδου έγκειται στον πολλαπλασιασμό των απεικονίσεων του λαγού που τρώει σταφύλι, σε κληματαριά, μέσα σε ένα πανέρι ή ένα ξεχωριστό τσαμπί. Η παράσταση αυτή απαντάται σε ψηφιδωτά, λύχνους, σαρκοφάγους και τοιχογραφίες. Κάποτε σε σκηνές βίας, ο λαγός τρώει ειρηνικά σε μια γωνιά. Ο λαγός συμβολίζει τον νεκρό, που η κατανάλωση του καρπού του αμπελιού τού εξασφάλιζε ευτυχισμένη ζωή στον Κάτω Κόσμο. Πρόκειται για έναν αναμφίβολο συσχετισμό με τα νεκρόδειπνα.
Ωστόσο δεν μπορούμε να υποθέσουμε ότι όλες αυτές οι σκηνές αφορούσαν σε νεκρούς. Πιθανώς λοιπόν πρόκειται για μια δημοφιλή μορφή που ο καλλιτέχνης απεικόνιζε χάρη στην εμπνευσή του, αλλά και με αποτρεπτικό χαρακτήρα για τον ίδιο ή γι’ αυτόν που είχε παραγγείλει το έργο.
Ο λαγός συμμετείχε επίσης σε αγώνες στον Ιππόδρομο, και σε κυνήγια σε αμφιθέατρα.
Υπήρχαν πολλοί τρόποι με τους οποίους μαγειρευόταν ο λαγός στην αρχαιότητα (40 συνταγές μας κληροδότησε ο Απίκιος) αλλά και χρήσεις του στην παρασκευή φαρμάκων, όπου όλα τα μέρη του σώματός του χρησιμοποιούνταν για κάθε λογής θεραπείες. O Πλίνιος βεβαιώνει ότι όποιος έτρωγε κρέας λαγού, θα ομόρφαινε για εννιά μέρες!
Τέλος θα διηγηθούμε τον ωραίο μύθο για τη δημιουργία του αστερισμού του, που αναφέρει ο Λατίνος συγγραφέας Υγίνος. Οι κάτοικοι της Λέρου, αφού με τη θέλησή τους εισήγαγαν λαγούς στο νησί τους, στη συνέχεια προσπάθησαν με κάθε τρόπο να απαλλαγούν από αυτούς εξαιτίας των ζημιών που προκαλούσαν. Έτσι τοποθέτησαν τον λαγό στον ουρανό, για να δείξουν στους υπόλοιπους ανθρώπους ότι δεν υπάρχει τίποτα το πολύ επιθυμητό στη ζωή που να μην προκαλεί περισσότερη θλίψη από χαρά.