72 ΣΕΡΙΦΟΣ. Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ
ΣΕΡΙΦΟΣ - Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ ΚΑΙ Η ΑΙΜΑΤΗΡΗ ΑΠΕΡΓΙΑ TOY 1916
του ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ ΗΛ. ΚΑΝΤΖΙΝΟΥ
Η Σέριφος βρίσκεται βορειοδυτικά του νησιωτικού συμπλέγματος των Κυκλάδων και έχει έκταση μόλις 75 τ.χλμ.
Το όνομα της νήσου προέρχεται από τη ρίζα της λέξης «στέρ(ι)φος», η οποία σημαίνει στείρος, άγονος κ.λπ.
Εκ πρώτης όψεως η Σέριφος είναι ένα βραχώδες και άνυδρο νησί. Εντούτοις, υπάρχουν αρκετές εκτάσεις καλλιεργήσιμης γης οι οποίες διαρρέονται από μικρούς χειμάρρους.
Ο «πλούτος», όμως, της Σερίφου βρίσκεται στο υπέδαφός της. Σίδηρος και άλλα μεταλλεύματα εξορύσσονταν από τα «σπλάχνα» της κατά την αρχαιότητα έως και πριν από λίγες δεκαετίες. Στον παρόν άρθρο παρουσιάζεται συνοπτικά η ιστορία των μεταλλείων της Σερίφου καθώς επίσης και
τα γεγονότα της απεργίας των μεταλλωρύχων με την αιματηρή κατάληξή της, την 21η Αυγούστου 1916.
ΚΑΤΑ τη διάρκεια της λειτουργίας τους τα μεταλλεία αποτελούσαν τη σημαντικότερη πηγή πλούτου της Σερίφου. Στο νησί έχουν ανακαλυφθεί υπολείμματα μεταλλουργικών εγκαταστάσεων (π.χ. ίχνη εκκαμίνευσης χαλκού) τα οποία χρονολογούνται από τα μέσα της 2ηςχιλιετίας π.Χ. Στους κλασικούς χρόνους (480-323 π.Χ.) πιθανολογείται η διακοπή της εκμετάλλευσης των ορυχείων. Κατά την περίοδο της ρωμαϊκής κατοχής του ελλαδικού χώρου (31 π.Χ. -330 μ.Χ.), οι Ρωμαίοι εκμεταλλεύτηκαν στο έπακρον τα ορυχεία της Σερίφου στέλνοντας εκεί εκατοντάδες δούλους για να εξορύξουν σιδηρομετάλλευμα. Επίσης αξίζει να σημειωθεί ότι ορισμένες γαλαρίες (=υπόγειες στοές για την εξόρυξη μεταλλευμάτων) της Σερίφου είναι από τις αρχαιότερες και τις μεγαλύτερες της Ελλάδας. Κατά τους βυζαντινούς χρόνους, σύμφωνα με ορισμένες πηγές, πιθανολογείται η εγκατάλειψη των μεταλλείων. Αργότερα, όμως, οι Ενετοί υπό τη διοίκηση του Ερμόλαου Μινόπο τα εκμεταλλεύτηκαν εντατικά (1355-1416). Κατά τους νεότερους χρόνους τα μεταλλεία της Σερίφου λειτούργησαν για πρώτη φορά, κατόπιν του βασιλικού διατάγματος του Όθωνα, την21η Οκτωβρίου 1869. Η νεοϊδρυθείσα τότε «Ελληνική Μεταλλευτική Εταιρεία», της οποίας η πλειοψηφία των μετόχων ήταν τραπεζίτες και τοκογλύφοι, έλαβε άδεια για εξόρυξη και εκμετάλλευση μαγνητικού και ανθρακικού σιδήρου. Κατά την ίδια χρονική περίοδο, όμως, η εταιρεία αποφάσισε την κατασκευή μιας υψικαμίνου, λίγο έξω από την Κύμη Ευβοίας, όπου υπήρχαν ορυχεία λιγνίτη και σιδήρου. Αυτή η πολυέξοδη επένδυση είχε ως αποτέλεσμα την οικονομική καταστροφή της εταιρείας. Ως εκ τούτου οι δραστηριότητές της περιορίστηκαν μόνο στην εξόρυξη του μεταλλεύματος το οποίο μεταφερόταν με πλοία στις υψικαμίνους της Royal Iron-Works New Castle, στη Μεγάλη Βρετανία. Πέντε χρόνια αργότερα η «Ελληνική Μεταλλευτική Εταιρεία» κήρυξε πτώχευση.
Την 31η Ιανουαρίου 1870 εκδόθηκε ένα νέο βασιλικό διάταγμα σύμφωνα με το οποίο η μεταλλευτική εταιρεία του Αρ. Μπαλάνου αποκτούσε το δικαίωμα εξόρυξης θειούχου χαλκού από τη Σέριφο. Επίσης, την 21η Μαρτίου 1871, ο επιχειρηματίας X. Φιλαδελφέας έλαβε άδεια για να εξορύξει η εταιρεία του χαλκό και «ένθειο αργυρούχο μόλυβδο» από τη Σέριφο. Επιπλέον, δύο ημέρες αργότερα, εκδόθηκε ένα ακόμη βασιλικό διάταγμα για την επιχείρηση του Δ. Δουρούτη σύμφωνα με το οποίο η εταιρεία του θα μπορούσε να εκμεταλλευτεί τον εξορυχθέντα «ένθειο αργυρούχο μόλυβδο». To 1874 οι τρεις επιχειρηματίες (Δουρούτης, Μπαλάνος και Φιλαδελφέας) συνεργάστηκαν και ίδρυσαν μια νέα εταιρεία η οποία λειτούργησε επί δύο έτη. Ακολούθως, το 1876, ο εργολάβος Δεκαβάλλας ανέλαβε τη διαχείριση της προαναφερθείσας εταιρείας έως το 1907. Εντωμεταξύ, τη 19η Μαρτίου 1886, η μεταλλευτική εταιρεία «Σέριφος» έλαβε άδεια για την εκμετάλλευση μολύβδου, σιδήρου και ψευδαργύρου στο ομώνυμο νησί. Τέλος, τρία χρόνια αργότερα, η «Σέριφος» συγχωνεύτηκε με τη «Γαλλική Εταιρεία Λαυρίου» και μετονομάστηκε σε «Εταιρεία Μεταλλείων Σερίφου και Σπηλιαζέζα Λαυρίου Α.Ε.».
Οι μεταλλοφόρες περιοχές της Σερίφου
Τα περισσότερα μεταλλεία στη Σέριφο δημιουργήθηκαν κοντά σε φυσικούς όρμους. Ένας εξ αυτών είναι ο Αβεσσαλός (στα δυτικά) ο οποίος αναπτύχθηκε από το 1878 έως το 1908. Στη νότια πλευρά του κόλπου υπήρχε μια γέφυρα για τη φόρτωση των εμπορικών πλοίων με το εξορυχθέν μετάλλευμα. Επιπλέον, στον Αβεσσαλό, βρίσκονταν τα γραφεία της εταιρείας «Σέριφος» και αργότερα της επιχείρησης του Δεκαβάλλα, καθώς επίσης και τα οικήματα 100 περίπου μεταλλωρύχων. Τέλος, αξίζει να σημειωθεί ότι η ονομασία της περιοχής αυτής προέρχεται από τη λατινική λέξη «vessale», η οποία σημαίνει «δουλοπάροικος».
Ο Αλμυρός (στη νοτιοδυτική Σέριφο) είναι ένας ακόμη φυσικός όρμος της νήσου. Εκεί ανακαλύφθηκαν αρχαίες ιαματικές πηγές από τον Γερμανό αρχαιολόγο Λουδοβίκο Ρος (1837) και η ομηρική «σπηλιά του Κύκλωπα» από τον συμπατριώτη του εργολάβο Αιμίλιο Γκρόμαν (1893).
